Άνθρωπος και Φύση

Από την Επιβίωση στην Ευημερία

Όταν τα χιόνια λιώνουν, για τον λευκό λαγό της αρκτικής ζώνης ξεκινά μια δύσκολη περίοδος. Το λευκό του τρίχωμα, που πρώτα του πρόσφερε κάλυψη και τον εναρμόνιζε με το περιβάλλον, τώρα όπως ξεχωρίζει πάνω στα χόρτα και την πετρώδη, άδεντρη πεδιάδα της τούνδρας τον προδίδει.

Αν αγαπάει τη ζωή του, οφείλει να είναι διαρκώς σε επιφυλακή. Συχνά σηκώνεται στα δύο πίσω πόδια για να εντοπίζει τον κίνδυνο από μεγαλύτερη απόσταση. Ευτυχώς το ίδιο εύκολα ξεχωρίζουν πια και οι θηρευτές του, μία αγέλη λύκων.

Η αγέλη καταβάλλει τρομερή προσπάθεια να αναθρέψει τα μικρά της και η λεία είναι σπάνια. Για να έχουν τις καλύτερες πιθανότητες επιβίωσης τα κουτάβια πρέπει να φτάσουν το μέγεθος ενός ενήλικα πριν πέσει το πρώτο χιόνι.

Το να πιάσουν αυτόν τον λαγό είναι τόσο σημαντικό για την αγέλη, όσο είναι και για τον ίδιο τον λαγό το να ζήσει. Υπάρχει λεπτή και απόλυτη ισορροπία. Δεν υπάρχει δίκαιο ή άδικο αποτέλεσμα. Υπάρχει μόνο ο φυσικός κόσμος όπως είναι, η ζωή που τρέφεται με τον εαυτό της.

Δύο λύκοι κάνουν κίνηση.

Το θήραμα τους βλέπει.

Το κυνήγι μόλις ξεκίνησε.

Ο λαγός δε σου γεμίζει το μάτι, όμως μπορεί να κάνει τους λύκους να κοπιάσουν για το φαγητό τους. Είναι μικροκαμωμένος αλλά γρήγορος κι ελίσσεται αστραπιαία. Τα δυναμικά πίσω του πόδια τον τινάζουν εμπρός με την ορμή ελατηρίου. Τρέχει σχεδόν με τον ίδιο γρήγορο ρυθμό που χτυπάει η καρδιά του.

Οι λύκοι ανοίγουν τον διασκελισμό τους. Πλησιάζουν. Σε μια ριψοκίνδυνη μανούβρα του λαγού, ο ένας φτάνει σε απόσταση αναπνοής και του δαγκώνει την ουρά. Ύστερα τον παίρνει πάλι στο κατόπι με τα χνούδια ακόμα τυλιγμένα στους κυνόδοντες.

Μετά από λίγα λεπτά αδιάκοπου κυνηγιού έρχεται η ώρα του δεύτερου να δοκιμάσει την τύχη του. Συγκεντρώνει όλες του τις δυνάμεις σε αυτή την τελευταία προσπάθεια. Το ρύγχος του ρυτιδώνει και γυμνώνει τα δόντια. Πλησιάζει. Τεντώνεται. Ανοίγει το στόμα του. Είναι κυριολεκτικά μια ανάσα πριν το γεύμα.

Μα πριν προλάβει να μπήξει τα σαγόνια του στη σάρκα, ο λαγός αλλάζει κατεύθυνση και ξεμακραίνει.

Οι λύκοι επιβραδύνουν και ο λαγός ζει για να δει το φως της μέρας ακόμα μια φορά.

Η καρδιά σου που κάλπαζε ηρεμεί κι επιτέλους ανασαίνεις με ανακούφιση, λες και λίγο κόντεψε να γίνεις εσύ ο ίδιος το γεύμα της αγέλης.

Μα στην πραγματικότητα παρακολούθησες την σκηνή στην οθόνη της τηλεόρασης, στην ασφάλεια του σπιτιού σου, βυθισμένος στην αναπαυτικότητα του καναπέ σου.

Αυτή η αντίθεση συναισθημάτων και καταστάσεων ίσως γεννήσει δύο σκέψεις στο μυαλό σου:

  1. τη βεβαιότητα πως αν το BBC ξέρει να κάνει καλά ένα πράγμα αυτό είναι να γυρίζει ντοκιμαντέρ, και
  2. την απορία του πώς είναι να ζεις συνεχώς με τον φόβο ότι θα φαγωθείς, τον φόβο ότι ανά πάσα στιγμή ίσως χρειαστεί να τρέξεις για τη ζωή σου, κάτι εντελώς άγνωστο και αδιανόητο πια για εμάς.

Μα ο άνθρωπος δε ζούσε πάντα κάτω από τον αόρατο προστατευτικό μανδύα του πολιτισμού.

Κάποτε αυτή ήταν η πραγματικότητά μας.

Όταν ο Άνθρωπος Ζούσε ως Θήραμα

Το υστερικό γέλιο μιας ύαινας στέλνει κύματα ανατριχίλας σε όλο σου το κορμί. Από κάπου ψηλά ακούς το καταδιωκτικό κρώξιμο ενός στεφαναετού και το απειλητικό πλατάγισμα των φτερών του. Το βαθύ γρύλισμα ενός μαχαιρόδοντα τρυπώνει κάτω από το δέρμα σου και σε στοιχειώνει όπως ο χειρότερός σου εφιάλτης. Ένα ζευγάρι μάτια καιροφυλακτούν στις σκιές γυαλίζοντας σαν κέρματα στο σκοτάδι.

Δεν είσαι μόνος.

Είσαι γυμνός κι ευάλωτος, με τον εύθραυστο λαιμό σου ακάλυπτο και τα ζωτικά σου όργανα εκτεθειμένα. Καταφεύγεις στα δέντρα τα βράδια για μεγαλύτερη ασφάλεια, μα κάτι σέρνεται κι εκεί, η κρύα φολιδωτή κοιλιά ενός πύθωνα.

Πώς τα Φίδια Καθόρισαν την Εξέλιξή μας

Η σχέση μας με τα φίδια εκτείνεται εκατομμύρια χρόνια προς τα πίσω και χάνεται στα βάθη της προϊστορίας. Τα ερπετά προϋπήρχαν όλων των άλλων θηρευτών μας. Είναι ο πρώτος εχθρός που αντιμετωπίσαμε, η φυσική μας νέμεση.

Τα σχιστά ρουθούνια, τα δαιμονικά μάτια, η διχαλωτή γλώσσα, το γλοιώδες δέρμα, όλα έχουν ταυτιστεί στο υποσυνείδητό μας με την απειλή, τον κίνδυνο και τον φόβο. Στη σκέψη και μόνο ενός φιδιού το αίμα μας παγώνει, ακόμα κι αν δεν έχουμε δει ποτέ ένα από κοντά.

Το φίδι είναι ένα από τα αρχέτυπα του συλλογικού μας ασυνείδητου. Τα ερπετά αποτελούν τη συμβολική απεικόνιση του κακού και παίζουν τον ρόλο του αντιπάλου, του εμποδίου, της πρόκλησης που πρέπει να ξεπεραστεί σε αρκετές μυθολογικές παραδόσεις, με κυρίαρχη ίσως την Ιουδαϊκή.

Το Φίδι στον Κήπο της Εδέμ δελεάζει την Εύα να φάει από το Δέντρο της Γνώσης του Καλού και του Κακού. Η Εύα δαγκώνει τον καρπό και τον μοιράζεται με τον Αδάμ και οι δυο τους αμέσως αντιλαμβάνονται τη γύμνια τους. Τα μάτια τους ανοίγουν και βλέπουν καθαρά για πρώτη φορά.

Τίποτα σε αυτή την ιστορία δεν είναι τυχαίο.

H Lynne A. Isbell στη μελέτη της με τίτλο Ο Καρπός, το Δέντρο και το Ερπετό (The Fruit, the Tree and the Serpent, 2006) προτείνει μια διαφορετική θεωρία ως προς το πώς και γιατί η όρασή μας είναι τόσο οξυμένη και σύνθετη.

Τα πρωτεύοντα και τα ερπετά είναι δύο είδη που όχι μόνο εξελίχθηκαν παράλληλα, αλλά και επηρέασαν σημαντικά την εξέλιξη του άλλου. Ο εξελικτικός αγώνας για το ποιο είδος θα υπερισχύσει προσέδωσε και στα δύο μοναδικά χαρακτηριστικά.

Προκειμένου να επιβιώσουν, τα θηλαστικά έπρεπε να αναπτύξουν τρόπους ώστε να εντοπίζουν τα ερπετά και να τα αποφεύγουν πριν αυτά τους επιτεθούν. Η υψηλής ανάλυσης όρασή μας, η έντονη ευαισθησία της περιφερειακής στην παραμικρή κίνηση και η ικανότητα να διακρίνουμε χρώματα είναι αποτελέσματα αυτής της εξελικτικής τριβής.

Όμως ένα τέτοιο εκλεπτυσμένο οπτικό δίκτυο απαιτούσε σημαντικό εγκεφαλικό χώρο, ο οποίος έπρεπε να υποστηριχτεί ενεργειακά.

Καθώς όμως πια ήμασταν σε θέση να ξεχωρίσουμε τα χρώματα και συγκεκριμένα το κόκκινο από το πράσινο, αποκτήσαμε την ικανότητα να διακρίνουμε έναν γινωμένο καρπό από έναν άγουρο κι έτσι να υποβοηθήσουμε μια τέτοια μετάβαση σε ένα πιο απαιτητικό, ενεργοβόρο, αλλά και σωτήριο οπτικό σύστημα.

Χρειαζόμαστε τους Εχθρούς μας

Όσο κι αν υπήρξαν ένας θανάσιμος κίνδυνος, χωρίς τα φίδια δε θα ήμασταν αυτοί που είμαστε σήμερα. Όπως και στις λαϊκές αφηγήσεις, ο δράκος φυλάει τον θησαυρό, αλλά για να φτάσεις στο χρυσό πρέπει πρώτα να περάσεις από τον δράκο.

Στην πραγματικότητα ο εχθρός είναι ο ευεργέτης σου.

Τίποτα δε θα σε κάνει τόσο ανθεκτικό, τίποτα δε θα σμιλεύσει τον χαρακτήρα σου με τέτοια αποτελεσματικότητα και δεξιοτεχνία όσο οι δυσκολίες, οι προκλήσεις και τα εμπόδια που προκύπτουν στο διάβα σου ή που κάποιος αφήνει στο μονοπάτι σου.

Η ρήση της Καινής Διαθήκης “αγαπάτε τους εχθρούς υμών” δεν είναι τόσο παράλογη όσο ακούγεται, γιατί δεν είναι θέμα παραλογισμού, μαζοχισμού ή αδυναμίας, αλλά ευγνωμοσύνης για το σθένος και την ευρηματικότητα που σε υποχρεώνουν να αποκτήσεις.

Ο εχθρός σε διαμορφώνει. Αν τον μισείς, μισείς εσένα τον ίδιο.

Γι’ αυτόν τον λόγο πολλές κουλτούρες έχουν αποδώσει και θεϊκές ιδιότητες στα φίδια. Τα εξυμνούν και τα λατρεύουν σε μοναδικά και περίτεχνα τελετουργικά.

Η αλήθεια είναι πως η Ιουδαϊκή μυθολογία είναι η μόνη που μεροληπτεί έναντι των φιδιών και ίσως η μοναδική για την οποία η ευδαιμονία είναι μια μεταθανάτια υπόθεση.

Αντιθέτως οι παραδόσεις που δρουν λατρευτικά ως προς τα ερπετά χαρακτηρίζονται επίσης από μια έντονη κατάφαση για τη ζωή.

Γιατί τα φίδια στην πραγματικότητα συμβολίζουν τον δυισμό του υλικού κόσμου. Δεν είναι μόνο εκφάνσεις του κακού, αλλά και του καλού. Tο ένα ενυπάρχει στο άλλο και μπορεί να προκύψει από αυτό.

Το δηλητήριο των φιδιών λειτουργεί ως φαρμάκι, αλλά και ως φάρμακο. Πάνω στη ράβδο του Ασκληπιού, του θεραπευτή θεού, τυλίγεται ένα φίδι, από εκεί η σύγχρονη ιατρική έχει εμπνευστεί το σύμβολό της.

Το φίδι αλλάζει το δέρμα του και ανανεώνεται και με αυτόν τον τρόπο λειτουργεί σαν μια τέλεια μεταφορά για τη γονιμότητα και την αναγέννηση, για τον αέναο κύκλο της ζωής.

Πώς Υψωθήκαμε Πάνω από τις Αντιξοότητες

Για εκατομμύρια χρόνια δεν ήσουν παρά ένας ακόμα κρίκος στην τροφική αλυσίδα. Το να άφηνες την τελευταία σου ανάσα στον συντριπτικό εναγκαλισμό ενός βόα σφιγκτήρα ή στην κοφτερή μέγγενη των σαγονιών μιας λεοπάρδαλης ήταν οι πιθανότητα με την οποία έπαιζες καθημερινά.

Έτσι έμαθες όχι μόνο να λειτουργείς υπό αντίξοες συνθήκες αλλά και σε συνάρτηση με αυτές τις συνθήκες.

  • Ο θεμελιώδης φόβος μας για το άγνωστο.
  • Η τάση να υποθέτουμε και να αναμένουμε το χειρότερο σενάριο.
  • Η συνήθεια να σκεφτόμαστε διχοτομημένα ακροβατώντας ανάμεσα σε απόλυτους όρους (άσπρο-μαύρο, ζωή-θάνατος).

Όλα τα παραπάνω είναι υιοθετημένες συμπεριφορές και νοοτροπίες που για εκατομμύρια χρόνια εξασφάλιζαν την επιβίωσή μας κι έχουν παραμείνει ως ενστικτώδη εξελικτικά κατάλοιπα βαθιά ριζωμένα στη φυσιολογία μας.

Γιατί όταν βρίσκεσαι στην αφρικανική σαβάνα και βλέπεις λίγα μέτρα μακριά σου το ψηλό γρασίδι να κουνιέται δεν έχεις την πολυτέλεια να υποθέσεις πως ίσως να είναι ο αέρας.

Αντιθέτως παγώνεις στη θέση σου. Σε πνίγει ένα αίσθημα πανικού. Εικόνες παλιών συντρόφων της αγέλης σου να ξεσκίζονται ζωντανοί από άγρια θηρία σε κάποιο παλιότερο κυνήγι σας αστράφτουν στο μυαλό σου. Το σώμα σου πλημμυρίζει με αδρεναλίνη. Η καρδιά σου καλπάζει. Προετοιμάζεσαι για μια αντίδραση. Μάχη ή φυγή. Δύο μηχανισμοί επιβίωσης αρχαιότεροι κι από σένα τον ίδιο.

Τόσους χιλιάδες αιώνες μετά δεν έχει αλλάξει τίποτα στον τρόπο που αντιδρούμε, ακόμα κι αν δεν κινδυνεύουμε πραγματικά.

Μπροστά στο πρόσωπο του κινδύνου οι περισσότεροι οργανισμοί συνειδητοποίησαν αρκετά νωρίς το εξής.

Οι πιθανότητες για επιβίωση αυξάνονται όταν διαθέτεις την αριθμητική υπεροχή και τίποτα δεν σε συσπειρώνει τόσο ένθερμα όσο ένας κοινός κίνδυνος. Είναι ένας από τους λόγους που και οι πρόγονοί μας άρχισαν να οργανώνονται σε ομάδες. Ήταν το πρώτο σημαντικό κοινωνικό πρόβλημα που έπρεπε να λύσουμε, το Εγώ ενάντια στο Εμείς.

Γιατί η επιβίωση είναι εγωιστική και άσχημη, κι όταν τρέχεις να ξεφύγεις από κάποιο άγριο θηρίο ο πειρασμός να βάλεις τρικλοποδιά σε κάποιο άλλο μέλος της αγέλης ώστε να φαγωθεί και να έχεις μια ευκαιρία για σωτηρία είναι ακαταμάχητος.

Επίσης είσαι προγραμματισμένος να διαιωνίζεις το γενετικό σου υλικό και οι καλύτερες πιθανότητες για να το πετύχεις αυτό είναι κατέχοντας μια ψηλή θέση στην ιεραρχία της ομάδας και σκοτώνοντας τους απογόνους των αντίζηλών σου.

Τα στοιχεία που θα μπορούσαν να μας οδηγήσουν στον αναπόφευκτο χαμό μας ήταν όλα εκεί. Κι ωστόσο με κάποιον τρόπο καταφέραμε να υψωθούμε πάνω από τον τρόπο της φύσης και να τιθασεύσουμε τα ζωώδη ένστικτά μας.

Ο Richard Dawkins στο βιβλίο του το Εγωιστικό Γονίδιο (The Selfish Gene, 1976) υποστηρίζει πως τα γονίδια είναι η μικρότερη εξελικτική μονάδα και πως όλοι οι οργανισμοί δεν είναι παρά μηχανές συντήρησης για το ίδιο το γονίδιο.

Τα γονίδια είναι αθάνατα από την άποψη ότι μεταφέρονται σχεδόν απαράλλακτα από γενιά σε γενιά. Η ενστικτώδης παρόρμηση όλων των οργανισμών για αναπαραγωγή δεν είναι παρά ο τρόπος των γονιδίων να διατηρήσουν αυτή την αθανασία και, φυσικά, το αυτονόητο είναι η αναπαραγωγή να επιτελείται πριν τον θάνατο του οργανισμού.Όλοι οι ιδιαίτεροι μηχανισμοί άμυνας κι επιβίωσης κάθε έμβιου όντος επομένως είναι εργαλεία του γονιδίου για τη δική του επιβίωση.

Ένα από αυτά τα εργαλεία είναι η αλτρουιστική συμπεριφορά.

Ο αλτρουισμός και η συνεργασία παρατηρούνται σε πολλά είδη και ωστόσο οι άνθρωποι είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση. Γιατί και ο αλτρουισμός, απογυμνωμένος από κάθε ρομαντικό περιτύλιγμα, από κάθε φιλοσοφική υπόσταση και κοινωνική διάσταση, δεν είναι παρά ένστικτο και βιολογία και γονιδιακός εγωισμός (προσωπικά δε θα αντιμετώπιζα ένα τέτοιο θέμα μόνο με τον κυνισμό και την μονομέρεια που υπαγορεύει στον Dawkins η ψυχρή επιστημονική του σκέψη). Δεν είναι προνόμιο των ανθρώπων, ούτε αυτό μας κάνει ανώτερους από τα ζώα ή θεϊκά δημιουργήματα.

Αυτό που πραγματικά μας ξεχωρίζει είναι η διαφοροποίησή μας από την απόλυτη κυριαρχία της βιολογίας και της φύσης.

Αυτό που μας ξεχωρίζει είναι ο πολιτισμός μας, το κλειδί για τη μετάβαση από την επιβίωση στην ευημερία.

“Ως είδος πετύχαμε χάρη στην ικανότητά μας να δημιουργούμε πολιτισμούς” — Simon Sinek

Think. Create. Inspire.

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store